Tiếng rao trong ký ức: những gánh hàng rong của Hà Nội

Có những âm thanh nghe rồi, ta biết ngay mình đang ở đâu. Với nhiều người Hà Nội, một tiếng rao kéo dài ở đầu ngõ, vọng qua mái ngói vào buổi chiều, là một phần của ký ức. Không cần nhìn thấy gánh hàng, ta cũng đoán được người bán đang mang gì, đang ở khúc phố nào, và vài phút nữa sẽ ghé qua cửa nhà mình.

Tiếng rao: một thứ ngôn ngữ riêng

Tiếng rao không đơn giản là tiếng gọi mời. Mỗi người bán thường có một nhịp, một cách ngân nga, một điệu lên xuống riêng. Có tiếng rao ngắn gọn, đều đều, có tiếng kéo dài, trầm lắng. Quen tai rồi, người ta nhận ra người bán chỉ qua giọng nói, như nhận ra một người hàng xóm cũ.

Ngày nay nhiều người còn dùng loa nhỏ phát lại giọng rao thu sẵn để đỡ mệt. Dù hình thức thay đổi, ý nghĩa vẫn thế: báo cho người trong nhà biết có món hàng đang tới, và bạn có thể ra mua ngay mà không cần đi đâu xa.

Những gánh hàng và thói quen cũ

Hàng rong ở Hà Nội đa dạng hơn ta thường nghĩ. Có người bán thức ăn: xôi, bánh, chè, hoa quả theo mùa. Có người bán rau, hoa, bán vật dụng nhỏ trong nhà. Cũng có những nghề rong khác như mài dao kéo, vá xe, thu mua đồ cũ. Mỗi nghề có một cách rao, một nhịp đi riêng và những người khách quen riêng.

• Sáng sớm: gánh hoa, gánh rau, xe xôi, những người bán đồ ăn sáng đi qua ngõ.
• Trưa và chiều: các món ăn vặt, bánh, chè hoặc hoa quả theo mùa.
• Tối: những món nóng, đồ nướng, món ăn khuya dành cho người đi làm về muộn.

Các món cụ thể thay đổi theo mùa và từng khu. Điều đáng nhớ không phải danh sách món mà là nhịp sống: người bán đi qua đúng một giờ nhất định, người mua ra cửa đúng một khoảng quen thuộc.

Những thay đổi của phố

Cuộc sống hiện đại khiến hàng rong thay đổi. Người trẻ mua đồ qua ứng dụng, siêu thị mở nhiều, một số khu phố có quy định riêng về bán hàng trên vỉa hè. Nhiều người bán rong lớn tuổi nghỉ nghề, ít người nối nghiệp. Cũng có những người bán chuyển sang xe đẩy cố định hoặc quầy nhỏ ngoài chợ.

Nhìn từ góc độ đô thị, vỉa hè cần trật tự và an toàn cho người đi bộ. Nhìn từ góc độ đời sống, hàng rong là sinh kế của nhiều gia đình và là một phần văn hoá phố. Việc cân bằng hai điều này là vấn đề của cả thành phố, không có câu trả lời đơn giản.

Giữ gìn và cư xử tử tế

Là người đến thăm, bạn có thể góp một phần nhỏ vào việc giữ nghề bằng những hành động bình thường:

1. Mua một món nhỏ thay vì chỉ chụp ảnh.
2. Hỏi giá trước, trả giá lịch sự nếu cần, đừng ép giá quá thấp.
3. Xin phép khi chụp ảnh người bán, nhất là chụp gần mặt.
4. Không chắn đường họ đi hoặc làm gián đoạn lúc họ đang bán.
5. Bỏ rác đúng chỗ sau khi ăn.

Nếu có thời gian, hãy hỏi về món hàng, nghề của họ. Nhiều người sẵn lòng chuyện trò, và câu chuyện của họ cho bạn nhiều thứ mà sách báo khó nói hết.

Lời nhắn cuối

Tiếng rao là âm thanh mỏng manh nhưng bền bỉ của phố. Nghe được nó là may mắn, mua một món của người bán rong là cách nhỏ bé để nói rằng ta trân trọng. Hãy đi chậm, lắng nghe và để một tiếng rao dẫn bạn tới một câu chuyện mà không bản đồ nào ghi lại. Với thực phẩm, hãy tự cân nhắc về vệ sinh và sức khoẻ của mình.