1998 yılının bahar aylarında Ankara’dan üç siyah araçlık bir konvoy sessizce yola çıktı. Araçların bagajında ne silah ne patlayıcı vardı. Yalnızca özenle paketlenmiş bir koli ince belli çay bardağı taşınıyordu. Bu bardaklar sıradan değildi. Her biri numaralandırılmış ve özel koruyucu köpüklerle sarılmıştı. Konvoydaki beş kişi teşkilatın en deneyimli saha operatörleriydi ve önlerindeki görev, istihbarat tarihinin en zarif kontr-espiyonaj operasyonlarından birini gerçekleştirmekti.

Ne var ki bu hikâyeyi anlamak için zamanda iki yıl geriye gitmek gerekiyordu. Her şey 1996’da, Körfez Savaşı’nın ardından Amerika Birleşik Devletleri’nin Ortadoğu’da yeni bir satranç tahtası kurmasıyla başlamıştı. Washington Saddam Hüseyin’i cepheden deviremeyince kaleyi içten fethetmeye karar vermişti. Ortadoğu’nun haritası yeniden çizilecekti ve bunun için bölgedeki her aşiretin, her liderin, her silahlı grubun kontrol altına alınması gerekiyordu.

O yıl CIA Türk hükümetine alışılmadık bir ricada bulundu. İki bin beş yüz seçilmiş Iraklı Kürt, pasaportsuz olarak Türkiye topraklarından geçirilecekti. Bu kişiler sıradan insanlar değildi. Hepsi Kuzey Irak’taki aşiret yapılanmasının kilit isimleri, potansiyel siyasi liderler ve gelecekte Saddam rejimine karşı kullanılacak figürlerdi. Amerikalılar onları eğitmek, donatmak ve bir gün Irak’a geri göndermek istiyordu.

Ankara bu talebi değerlendirirken masanın etrafında oturanlar kritik bir karar aldı. Amerikalılara evet denecekti ama Türkiye’nin bir şartı vardı. Bu iki bin beş yüz kişinin parmak izleri alınacaktı. CIA bu şartı kabul etti. Muhtemelen bunun ileride ne anlama geleceğini tam olarak hesaplayamadan. Amerikalılar için bu küçük bir taviz gibi görünüyordu. Türkler için ise yıllar sonra devreye girecek bir sigorta fişeğiydi.

Operasyon hızla hayata geçirildi. CIA kontrolündeki Kürt gruplar Kuzey Irak’tan çıkarak Habur sınır kapısından Türkiye’ye giriş yaptı. Silopi’deki hac konaklama tesislerine yerleştirilen bu kişilerin kimlikleri Amerikalılar tarafından paylaşılmıyordu. Ankara’dan gelen beş kişilik uzman bir ekip tesise geldiğinde karşılarında yüzlerce kişilik bir kalabalık buldu. Koridorlarda bekleyen, avluda oturan, odalara yerleşmiş insanlar. Hepsi CIA’nin özenle seçtiği, geleceğin Ortadoğu’sunu şekillendirecek figürler.

Parmak izi alma işlemi günler sürdü. İki bin beş yüz kişi sırayla masanın önüne getirildi. Avuç içleri mürekkeplendirildi ve kartlara basıldı. Her kişinin vesikalık fotoğrafı çekildi. Fiziksel özellikleri not edildi. Amerikalılar bu işleme itiraz etmedi. Onlara göre bu sıradan bir bürokratik prosedürdü. Ancak teşkilatın arşivcileri bu kartları özel bir özenle kategorize ederek devletin hafızasına kazıdı. Her bir parmak izi ileride bir gün lazım olacakmış gibi korundu.

Asıl ilginç olan bundan sonra yaşanacaktı. CIA bu iki bin beş yüz kişiyi Türkiye’den çıkararak Pasifik’in ortasındaki Guam Adası’na götürdü. Batman Havalimanı’ndan kalkan nakliye uçaklarıyla taşınan bu kişiler dünyanın gözlerinden uzak bir noktaya transfer edilmişti. Guam, Amerika Birleşik Devletleri’nin organize olmamış toprak statüsündeki küçük bir adasıydı. Filipinler’in doğusunda, Japonya’nın güneyinde yer alıyordu. Burada seçilmiş Kürtlere aylar süren yoğun bir eğitim programı uygulandı. Eğitimin bir kısmı askeri nitelikteydi. Silah kullanımı, istihbarat toplama teknikleri, gizli iletişim yöntemleri, sabotaj ve karşı istihbarat. Belki daha önemli olan diğer kısmı ise tamamen siyasiydi.

CIA’nin özel operasyonlar bölümü bu kişilerin bir bölümünü doğrudan örtülü saha operasyonlarında kullanmayı planlıyordu. Diğer bir kısmı akademik konularda eğitilecek, ileride kurulması planlanan özerk bir Kürt yönetiminin bürokrat kadrosunu oluşturacaktı. Merkez bankası başkanları, valiler, emniyet müdürleri, vergi dairesi yöneticileri. Washington Ortadoğu haritasını yeniden çizmeye hazırlanıyordu ve bu iki bin beş yüz kişi o haritanın canlı piyonları olacaktı.

Eğitim tamamlandıktan sonra bu kişiler zaman içinde Kuzey Irak’a geri gönderildi. Artık yanlarında kapı gibi Amerika Birleşik Devletleri pasaportları vardı ve Türk sınırından rahatlıkla geçebiliyorlardı. Bir kısmı Irak’ın güneyine kadar giderek Arap aşiretleriyle temas kurdu. Saddam rejimini içten devirmek için altyapı çalışmaları başlattı. Diğerleri ise Kuzey Irak’ta aşiret reisi, siyasi lider ve toplum önderi kimliğiyle konumlandı. Artık Amerikan pasaportlu aşiret reisleri bölgenin en güçlü adamları arasındaydı.

İşte tam bu noktada Ankara’daki bir masa başında sessiz ama dehşet verici bir soru soruldu. Bu aşiret reislerinden kaçı gerçekten aşiret reisiydi? Kaçı CIA’nin eğittiği operatördü? Teşkilat bu soruyu cevaplamak için aylarca plan yaptı. Doğrudan sormak imkânsızdı. Böyle bir hamle hem diplomatik krize yol açar hem de istihbarat ağını deşifre ederdi. Parmak izi karşılaştırması yapılmalıydı ama bunun için o kişilerin parmak izlerine ihtiyaç vardı. Sorun şuydu ki bu insanlar artık Kuzey Irak’ın en güçlü adamlarıydı ve onlara parmak izinizi verir misiniz diye soramazdınız. Üstelik herhangi bir şüphe uyandırılmamalıydı. Ne Amerikalılar ne de aşiret reisleri Türkiye’nin bu bilginin peşinde olduğunu bilmemeliydi.

Teşkilatın zekâsı tam da bu noktada devreye girdi. 1998’de PKK’nın Kuzey Irak’taki faaliyetleri Türkiye’yi ciddi şekilde rahatsız ediyordu. Örgüt bölgedeki dağlık arazilerde kamplar kurmuş, Türkiye’ye yönelik saldırılar düzenliyordu. Bölgedeki aşiret reisleriyle doğrudan temas kurmak hem istihbarat açısından hem de PKK’ya karşı mücadelede kritik önem taşıyordu. Bu durum teşkilata mükemmel bir kılıf sağladı. Yetkililer Kürdistan Demokrat Partisi lideri Mesut Barzani’den bir talepte bulundu. Kuzey Irak’taki aşiret reisleri için resmi bir yemek toplantısı düzenlemesini istediler. Barzani bu talebi memnuniyetle kabul etti. Onun açısından bu, Türkiye ile ilişkileri güçlendirmek için mükemmel bir fırsattı. Üstelik aşiret reislerini bir araya getirmek Barzani’nin kendi siyasi gücünü de pekiştirecekti. Ancak Barzani’nin bilmediği bir şey vardı. Bu yemeğin asıl amacı diplomasi değildi.

Ankara’daki hazırlıklar hız kazandı. Teşkilat operasyon için özel bir ekip oluşturdu. Ekibin görünürdeki görevi basitti. Yemekte servis yapmak, garsonluk. Ama bu garsonların her biri yıllardır sahada çalışmış, birden fazla dil bilen, kriminal teknikler konusunda eğitim almış profesyonel istihbaratçıydı. Kimisi daha önce yurt dışı operasyonlarında bulunmuş, kimisi PKK’ya karşı saha görevlerinde deneyim kazanmıştı. Üç araçlık konvoy Ankara’dan yola çıktığında bagajda iki tür yük vardı. Birincisi aşiret reislerine verilecek diplomatik hediyeler, el dokuması halılar, tarihi kitaplar ve sembolik armağanlar. İkincisi operasyonun kalbi, özenle paketlenmiş bir koli ince belli çay bardağı. Bu bardakların her birinin tabanına görünmez bir numara kazınmıştı. Yanlarında etiketler, koruyucu köpükler, özel taşıma kutuları bulunuyordu. Bardakların yüzeyi parmak izi almaya en uygun cilalı camdan seçilmişti.

Operasyonun en riskli kısmı henüz başlamamıştı. Konvoy önce Diyarbakır’a ulaştı. Güneydoğu’nun sıcak güneşi altında şehre giren araçlar önceden belirlenen bir noktada durdu. Burada kısa ama yoğun bir brifing yapıldı ve son hazırlıklar gözden geçirildi. Ekip üyeleri garson kıyafetlerini denedi. Servis protokolünü son kez tekrarladı. Kim hangi masaya servis yapacak? Bardaklar nasıl toplanacak? Etiketleme işlemi ne zaman ve nerede gerçekleştirilecek? Her detay dakika dakika planlanmıştı. Bir anlık dikkatsizlik bütün operasyonu çöpe atabilirdi.

Ardından konvoy Habur sınır kapısından Irak topraklarına geçti. Sınırın ötesinde peşmerge onları bekliyordu. Barzani’nin adamları Türk heyetini saygıyla karşıladı. Erbil’e doğru yol alırken araçlar Kuzey Irak’ın engebeli arazisinde ilerledi. Yol boyunca kontrol noktaları geçildi. Her birinde peşmerge komutanlarıyla selamlaşıldı. Dışarıdan bakıldığında bu sıradan bir diplomatik ziyaretti. İçeride ise kalpler hızla atıyordu.

Erbil yakınlarındaki büyük bir salon yemek için hazırlanmıştı. Masalar kurulmuş, sandalyeler dizilmiş, duvarlar Kürt bayrakları ve Barzani ailesinin portreleriyle süslenmişti. Salonun bir köşesinde geleneksel müzisyenler hazırlanıyordu. Havada kızarmış kuzu ve baharatlı pilavın kokusu yükseliyordu. Aşiret reisleri tek tek gelmeye başladığında salon dolup taştı. Onlarca güçlü adam, kalın bıyıkları ve geleneksel kıyafetleriyle masalara yerleşti. Bunların hepsi Kuzey Irak’ın en nüfuzlu isimleri, yüzlerce hatta binlerce silahlı adamı olan aşiret liderleri, bölgenin fiili yöneticileriydi. Aralarında tokalaşmalar, gülüşmeler ve siyasi dedikoduların mırıltısı yükseliyordu. Bazılarının bel kemerlerinde gümüş işlemeli tabancalar görünüyordu. Bu bölgede silah taşımak bir statü simgesiydi.

Türk heyeti aşiret reisleriyle tek tek tanıştı. Her tanışma anı dikkatle kaydedildi. İsimler, yüzler, oturma düzenleri. Bu bilgiler operasyonun ikinci aşaması için hayati önem taşıyordu. Çünkü çay bardaklarının kime ait olduğunu belirlemenin tek yolu buydu. Teşkilat operatörleri bu isimleri zihinlerinde bir haritaya yerleştiriyordu. Sol masanın başında oturan Haşim, onun yanında Celalettin, karşıda Selahattin. Yemek başladığında atmosfer dostane ve rahatlamıştı. Sofrada geleneksel Kürt yemekleri servis edildi. Kuzu tandır, bulgur pilavı, zeytinyağlı dolmalar. Aşiret reisleri Türkiye’nin desteğinden memnundu ve PKK tehdidine karşı ortak bir dil oluşturuluyordu. Diplomatik konuşmalar, bölgesel analizler ve gelecek planları masada dönüp duruyordu. Kimsenin aklının ucundan bile geçmiyordu ki asıl operasyon yemekten sonra başlayacaktı.

Yemek sona erdiğinde garson kılığındaki operatörler sahneye çıktı. Ellerinde parlak tepsiler, üzerinde dumanı tüten çay bardakları vardı. Türk çayının o tanıdık kızıl rengi ve kendine özgü aroması salona yayılırken aşiret reisleri memnuniyetle bardaklarına uzandı. Ortadoğu’da çay ikramını reddetmek büyük saygısızlık sayılırdı ve herkes bu jest karşısında gülümsedi. Ağır yemeğin ardından gelen sıcak çay, tıpkı Türkiye’deki gibi bir sohbet davetiyesiydi. Ancak garsonlar sıradan bir servis yapmıyordu. Her bir operatör hangi bardağı kimin aldığını zihnine kazıyordu. Servis sırasında bile aralarında fark edilemeyecek kadar kısa göz temasları kurarak bilgi aktarıyorlardı. Biri masanın sol ucundaki yaşlı reise servis yaparken diğeri o reisin adını ve oturma pozisyonunu hafızasına not ediyordu. Tepsilerdeki bardakların dizilimi bile önceden planlanmıştı. Her bardağın tepsideki yeri hangi masaya gideceğini kodluyordu.

Çay keyfi yaklaşık yarım saat sürdü. Aşiret reisleri gevşemiş, muhabbet koyulaşmıştı. Bardaklar boşaldıkça garsonlar masalara yaklaşıyor, bir bardak daha ister misiniz diye soruyordu. Bu soru masum bir nezaket gibi görünüyordu ama aslında stratejik bir amaca hizmet ediyordu. İkinci bardak isteyenler zaten parmak izini birinci bardağa bırakmıştı. Dolayısıyla birinci bardak güvenle toplanabilirdi.

Asıl kritik an bardakların toplanmasıydı. Garsonlar masalardan bardakları alırken parmaklarını bardağın gövdesine ve ağız kısmına değdirmemeye özen gösteriyordu. Her bardak tepsiyle mutfak alanına götürülüyor ve orada bir başka operatör tarafından devralınıyordu. Mutfakta bekleyen uzman bardağın altındaki numarayı okuyor, o numaranın karşısına reisin adını yazıyor ve bardağı özel koruyucu köpüğe sararak kutuya yerleştiriyordu. Bardaklar asla yıkanmadı. Üzerindeki her iz korunmalıydı. Bu işlem olağanüstü bir dikkat ve hız gerektiriyordu. Herhangi bir bardağın karışması, yanlış etiketlenmesi ya da parmak izinin silinmesi bütün operasyonu çöpe atacaktı. Ancak ekip hatasız çalıştı. Yaklaşık kırk beş dakika içinde masadaki bütün bardaklar toplanmış, etiketlenmiş ve özel kolilere yerleştirilmişti. Salonun dışında bekleyen araçlardan birine koliler sessizce yüklendi.

Toplantı sona erdiğinde iki taraf da memnundu. Aşiret reisleri Türkiye’nin desteğini almıştı. Barzani ev sahipliğini başarıyla yerine getirmişti. Herkes tokalaşarak vedalaştı ve konvoylar farklı yönlere dağıldı. Ancak gerçek kazanan o salonda en alt profilde kalan, en sessiz duran, mutfakta bardak paketleyen teşkilat ekibiydi.

Asıl gerilim bundan sonra başlıyordu. Konvoy Kuzey Irak’tan Türkiye’ye dönüş yoluna çıktığında araçlardaki en değerli yük ne hediyeler ne diplomatik notlardı. Bagajdaki çay bardağı kolileri istihbaratçılar için kendi canlarından bile daha önemliydi. Sınırın her iki tarafında da en küçük bir kaza ihtimali bile düşünülerek konvoyla hareket edildi. Habur’dan geçiş sorunsuz tamamlandı. Ancak konvoyun hızla Ankara’ya ulaşması gerekiyordu. Parmak izleri zamanla bozulabilirdi. Nem, sıcaklık değişimleri ve titreşim izlerin kalitesini düşürebilirdi. Bu yüzden sürücüler neredeyse hiç mola vermeden yol aldı. Diyarbakır’dan Ankara’ya kadar olan yaklaşık dokuz yüz kilometrelik mesafe on iki saatten kısa sürede katedildi. Yol boyunca kolinin bulunduğu araç sabit bir sıcaklıkta tutuldu.

Koli Ankara’ya ulaştığı anda doğrudan Emniyet Genel Müdürlüğü Kriminal Daire Başkanlığı’na götürüldü. Burada uzman kriminalistler bardakları tek tek açarak üzerlerindeki parmak izlerini özel tekniklerle ortaya çıkardı. Latent parmak izi tespiti için süper yapıştırıcı buharı ve alüminyum tozu yöntemleri kullanıldı. Cam yüzeyden parmak izi almak nispeten kolaydı ama izlerin bozulmamış olması operasyonun titizliğini gösteriyordu. Her bardaktan birden fazla parmak izi elde edildi ve bunlar dijital ortama aktarıldı. Şimdi sıra karşılaştırmaya gelmişti ve herkes nefesini tutuyordu.

İki yıl önce Silopi’de alınan iki bin beş yüz kişinin parmak izi kayıtları arşivden çıkarıldı. Kriminal uzmanlar yemekteki aşiret reislerinin parmak izlerini Guam’a gönderilen kişilerin kayıtlarıyla tek tek karşılaştırmaya başladı. Dakikalar geçtikçe ekrandaki eşleşme sayısı arttı. Sonuç şok ediciydi. Yemekte bulunan aşiret reislerinden tam on yedisi, iki yıl önce CIA’nin Türkiye üzerinden Guam Adası’na götürüp askeri ve siyasi eğitim verdiği kişilerle birebir eşleşiyordu. On yedi parmak izi, on yedi kart, on yedi isim. Bu on yedi kişi artık aşiret reisi kılığında bölgede faaliyet gösteren, Amerika Birleşik Devletleri pasaportu taşıyan ve CIA’nin doğrudan eğittiği operatif ajanlardı.

Bu bulgu Ankara’da deprem etkisi yarattı. Kuzey Irak’ta Türkiye’nin müttefik olarak gördüğü aşiret yapısının içine CIA’nin bu denli derinden sızdığı ilk kez somut kanıtlarla ortaya konmuştu. On yedi aşiret reisi görünüşte Barzani’ye sadık yerel liderlerdi. Ama gerçekte Washington’ın bölgedeki gizli planının taşıyıcılarıydı. Kuzey Irak’ta masaya oturan her Kürt liderin arkasında gerçekten yalnız aşireti mi duruyordu, yoksa CIA’nin gölgesi mi uzanıyordu? Artık bu sorunun cevabı belliydi.

Teşkilat bu bilgiyi son derece stratejik biçimde kullandı. On yedi ismin kimlikleri, faaliyetleri, aşiret bağlantıları ve Amerika ile ilişkilerinin ayrıntıları kapsamlı dosyalara dönüştürüldü. Ancak bu bilgi hemen açıklanmadı veya diplomatik bir krize dönüştürülmedi. Bunun yerine Ankara bu bilgiyi uzun vadeli bir istihbarat avantajına çevirdi. Hangi aşiret reisinin CIA bağlantılı olduğunu bilmek, Kuzey Irak’taki her diplomatik görüşmede, her askeri operasyon planlamasında ve her siyasi hamlede Türkiye’ye paha biçilmez bir üstünlük sağlıyordu. Dahası bu operasyon teşkilatın iki yıl önceki öngörüsünün ne kadar haklı olduğunu kanıtladı. Parmak izi alma şartı o dönem belki sıradan bir bürokratik prosedür gibi görünmüştü ama gerçekte derin bir stratejik vizyonun ürünüydü. Türk istihbaratı CIA’nin bu insanları bir gün bölgeye geri göndereceğini öngörmüş ve o güne hazırlanmıştı. İstihbarat dünyasında buna tohum ekmek denirdi ve teşkilat ektiği tohumu tam zamanında hasat etmişti.

Hikâyenin görünmeyen bir boyutu daha vardı. CIA’nin Kuzey Irak’taki varlığı yalnız aşiret reisleriyle sınırlı değildi. Guam’da eğitilen iki bin beş yüz kişinin geri kalanı da bölgenin farklı katmanlarına yerleştirilmişti. Bir kısmı ticaret adamı olarak, bir kısmı yerel gazeteci olarak, bir kısmı sivil toplum kuruluşu temsilcisi olarak faaliyet gösteriyordu. Washington’ın Ortadoğu’yu yeniden şekillendirme projesi kapsamında bu insanlar birer satranç taşı olarak konumlandırılmıştı ve her biri bir gün harekete geçirilmeyi bekliyordu. Çay bardağı operasyonu bu büyük resmin yalnız bir köşesini aydınlattı. Ancak bu köşe bile Türkiye’nin bölgedeki istihbarat kapasitesini dramatik biçimde güçlendirdi. Artık Ankara, Kuzey Irak’taki herhangi bir toplantıda, herhangi bir müzakerede karşısında kimin oturduğunu çok daha net biliyordu. Her el sıkışmanın, her diplomatik jestin arkasındaki gerçek niyeti okuyabiliyordu.

Bu operasyonun yankıları yıllar sonra bile hissedilmeye devam etti. 2003’te Amerika Birleşik Devletleri Irak’ı işgal ettiğinde Kuzey Irak’ta hızla oluşturulan yönetim yapısının kilit isimlerinin bir kısmı o eski Guam mezunlarıydı. Türkiye ise bu isimleri çoktan tanıyordu. Dosyaları çoktan hazırdı. Bölgedeki her gelişmeyi bir adım önden okuyan Ankara’nın elinde, yıllar önce bir çay bardağından alınmış parmak izlerinin gücü vardı. Irak’ın işgali sırasında ve sonrasında Türkiye’nin Kuzey Irak politikasındaki kararlı duruşun arka planında bu parmak izi dosyalarının etkisi yadsınamazdı.

Teşkilatın bu operasyonu istihbarat tarihine çay bardağı operasyonu olarak geçti. Tek bir kurşun atılmadan, tek bir damla kan dökülmeden, yalnız bir koli çay bardağıyla gerçekleştirilen bu kontr-espiyonaj başarısı, Türk istihbaratının zarafetinin ve stratejik derinliğinin simgesi hâline geldi. Operasyonun ayrıntıları yıllar sonra bazı gazeteciler ve yazarlar tarafından kamuoyuyla paylaşıldığında hem Türkiye’de hem uluslararası istihbarat camiasında büyük yankı uyandırdı.

Operasyonun en çarpıcı yanı belki de şuydu. CIA dünyanın en güçlü istihbarat örgütlerinden biriydi. Milyarlarca dolarlık bütçeye ve on binlerce çalışana sahipti. Uyduları her karış toprağı gözetliyor, elektronik istihbarat sistemleri her telefon görüşmesini dinleyebiliyordu. Ancak Türk istihbaratı onların yıllarca gizli tuttuğu bir operasyonu bir çay servisinde deşifre etmişti. Teknoloji değil insan zekâsı, milyarlarca dolarlık bütçe değil bir koli çay bardağı kazanmıştı.

Bugün Ankara’nın arşivlerinde o on yedi ismin dosyaları hâlâ duruyor. Çay bardaklarından alınan parmak izleri, Guam kayıtlarıyla eşleştirilmiş mukayese raporları ve operasyonun her adımını belgeleyen tutanaklar devletin hafızasında yerini koruyor. Ve bir yerlerde, belki de şu anda, teşkilatın başka bir ekibi başka bir masada başka bir bardağın izini takip ediyor olabilir. Çünkü istihbarat dünyasında en keskin silah her zaman kurşun değildir. Bazen bir ince belli çay bardağı bin silahtan daha etkili olabilir. Ve bazen dünyayı değiştiren kararlar savaş alanlarında değil, bir yemek masasında alınır.